การหย่าในประเทศไทย

ก) การสิ้นสุดการสมรส

ทุกวันนี้ประมาณห้าสิบเปอร์เซ็นต์ของการสมรสจบลงด้วยการหย่าร้าง แต่ในความเป็นจริงแล้วภายใต้กฎหมายไทยมี 3 เหตุแห่งการสิ้นสุดการสมรส ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1501 ระบุไว้ดังนี้

1. ความตาย

2  การหย่าร้าง

3. ศาลพิพากษาให้เพิกถอน

เรารู้กันดีอยู่แล้วว่าทำไมการตายจึงเป็นเหตุแห่งการสิ้นสุดการสมรส การพิพากษาให้เพิกถอนโดยศาลนั้นค่อนข้างหายาก ปกติจะส่งผลย้อนกลับ ซึ่งหมายความว่าไม่เคยมีการสมรสเกิดขึ้น ในบางกรณีอาจเป็นโมฆะ หากคู่สมรสฝ่ายหนึ่งยกขึ้นอ้างว่าเขาหรือเธอจะไม่แต่งงานกับบุคคลคนนี้หากรู้ว่าความจริงบางอย่างที่เป็นคุณลักษณะทำให้สำคัญผิด บทความนี้มุ่งประสงค์ที่จะให้ข้อมูลเกี่ยวกับการสิ้นสุดการสมีรสโดยวิธีการหย่าร้าง

หย่าในประเทศไทย กฎหมายเหมือนกันทั้งไทยและต่างประเทศ

ข) การหย่าร้าง

ก่อน อื่นเราสามารถพูดได้ว่า กฎหมายไทยนั้นไม่มีความแตกต่าง หรือเลือกปฏิบัติระหว่างคนไทยหรือต่างชาติ แต่ก็จะมีบางอย่างซึ่งเกี่ยวกับทรัพย์สิน เอกสารต่างประเทศที่ต้องแปลเป็นภาษาไทยก่อนนำมาใช้ แต่อย่างไรก็ตามการที่จะหย่าในประเทศไทยได้นั้น การสมรสของคุณต้องได้รับรู้โดยกฎหมายไทยเสียก่อน การหย่ามี 2 แบบในประเทศไทย

1. การหย่าโดยความยินยอม (ทำสัญญาระหว่างคู่สมรส)

หากสามีและภรรยาประสงค์จะสิ้นสุดการสมรส กฎหมายไทยอนุญาตให้ทั้งสองฝ่ายหย่ากันได้โดยไม่ต้องหาเหตุผลเพราะการสมรสเป็นสัญญาทางแพ่ง ดังนั้นคู่สมรสสามารถเปลี่ยนแปลงและยกเลิกสัญญาได้โดยความยินยอม หากคู่สัญญาทั้งสองฝ่ายตกลงที่จะสิ้นสุดการสมรส (หรือสัญญา) ทั้งสองฝ่ายสามารถดำเนินการได้ตามขั้นตอน ประเทศที่ใช้กฎหมายแบบลายลักษณ์อักษรยอมรับการหย่าโดยความยินยอม ซึ่งจะแตกต่างไปจากประเทศที่ใช้คอมมอน ลอว์ อย่างเช่น อังกฤษ สหรัฐอเมริกา หรืออสเตรเลีย ซึ่งจะไม่มีการยอมรับการหย่าโดยสมัครใจและจะต้องให้ศาลเป็นผู้สั่ง

ขั้นตอน การหย่าโดยความยินยอมนั้นจะต้องทำเป็นหนังสือและลงลายมือชื่อชื่อพร้อมพยานสองคนซึ่งเป็นไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1514 หนังสือหย่าสามารถทำได้ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือสำนักงานกฎหมาย นี่เป็นเหตุผลว่าสัญญาที่เป็นสองภาษาเป็นสิ่งสำคัญต่อคู่สมรสคนไทยและต่างชาติ ภายใต้กฎหมายไทย คุณควรมีพยานอย่างน้อย 2 คนที่จะลงชื่อในหนังสือหย่า แต่ก็ไม่ได้ระบุว่าพยานทั้งสองคนต้องอยู่พร้อมในเวลาเดียวกัน แต่พยานจะต้องรับรู้ว่าใครเป็นผู้ลงชื่อในเอกสาร (ฎ.417/2494) ถึงแม้ว่าจะมีพยานรับรู้เกี่ยวกับการหย่าแต่มีพยานเพียง 1 คนที่ลงชื่อ ก็ถือว่าหนังสือหย่าไม่สมบูรณ์ (ฎ.1639/2552) ถึงแม้ว่าคู่สัญญาจะได้ทำหนังสือหย่าพร้อมพยาน 2 คน แต่ถ้าไม่นำไปจดทะเบียนก็จะไม่มีผลสมบูรณ์ (ฎ.215/2519)

ผลที่ได้รับ การหย่าโดยความยินยอมนั้นจะต้องนำไปจดทะเบียน พร้อมพยาน 2 คนและจำต้องไปจดที่สำนักทะเบียนอำเภอเพื่อที่จะมีผลตามกฎหมายเป็นไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1515 ในกรณีที่ทั้งสองฝ่ายลงชื่อในสัญญาหย่าแต่คู่สัญญาอีกฝ่ายไม่ยอมไปจดทะเบียน อีกฝ่ายหนึ่งมีสิทธิขอให้ศาลสั่งได้ (ฎ.1291/2500)

หนังสือหย่าต้องมีอะไรระบุไว้ หากคู่สัญญาทั้งสองฝ่ายจดทะเบียนสมรสที่สำนักทะเบียนอำเภอ คู่สัญญาจะต้องตกลงในเรื่องอำนาจปกครองบุตร แบ่งสินสมรสและสิ่งอื่นๆที่จะให้ระบุไว้ในหนังสือหย่า (เช่น ค่าอุปการะ) เจ้าหน้าที่ที่สำนักทะเบียนจะบันทึกลงในหนังสือหย่าเกี่ยวกับเรื่องทรัพย์สินและบุตร

2. การหย่าโดยคำพิพากษา

หากคู่สัญญาไม่สามารถตกลงหย่ากันได้ อีกฝ่ายจำเป็นต้องขอให้ศาลมีคำพิพากษา การจะทำเช่นนั้นได้ คุณต้องมีเหตุ หรือที่เรียกว่า “เหตุแห่งการฟ้องหย่า” ภาระการพิสูจน์จะตกอยู่แก่ผู้ที่ขอหย่าและจะต้องพิสูจน์ว่ามีเหตุอะไรที่จะต้องหย่า ในประเทศไทยนั้นการที่จะฟ้องหย่าได้ต้องมีเหตุแห่งการฟ้องหย่าดังนี้

มาตรา 1516 (1) สามีอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่องหญิงอื่นฉันภริยาหรือภริยามีชู้ อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

มาตรา 1516 (2) สามีหรือภริยาประพฤติชั่ว ไม่ว่าความประพฤติชั่วนั้นจะเป็นความผิดอาญาหรือไม่ ถ้าเป็นให้อีกฝ่ายฟ้องหย่าได้

มาตรา 1516 (3) สามีหรือภริยาทำร้าย หรือทรมาณร่างกายหรือจิตใจ หรือหมิ่นประมาทหรือเหยียดหยามอีกฝ่ายหนึ่งหรือบุพการีของอีกฝ่ายหนึ่ง ทั้งนี้ ถ้าเป็นการร้ายแรง อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

มาตรา 1516 (4) สามีหรือภริยาจงใจละทิ้งร้างอีกฝ่ายหนึ่งไปเกินหนึ่งปี อีกฝ่ายหนึ่งนั้นฟ้องหย่าได้

มาตรา 1516 (5) สามีหรือภริยาถูกศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญ หรือไปจากภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่เป็นเวลาเกินสามีโดยไม่มีใครทราบแน่ว่าเป็นตายร้ายดีอย่างไร อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

มาตรา 1516 (6) สามีหรือภรรยาไม่ให้ความช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดูอีกฝ่ายหนึ่งตามสมควร

มาตรา 1516 (7) สามีหรือภริยาวิกลจริตตลอดมาเกินสามปี

มาตรา 1516 (8) สามีหรือภริยาผิดทัณฑ์บนที่ทำให้ไว้เป็นหนังสือในเรื่องความประพฤติ

มาตรา 1516 (9) สามีหรือภริยาเป็นโรคติดต่อร้ายแรงอันอาจเป็นภัยแก่อีกฝ่ายหนึ่ง

มาตรา 1516 (10) สามีหรือภริยามีสภาพแห่งกาย ซึ่งไม่อาจร่วมประเวณีได้ตลอดกาล

ขั้นตอน คุณต้องยื่นฟ้องต่อศาล หากคุณเรียกแบ่งสินสมรส คุณจะต้องจ่ายค่าทุนทรัพย์ ซึ่งอยู่ที่ร้อยละ 2 ของมูลค่าที่เรียกแบ่ง ตัวอย่างเช่น หากคุณซื้อบ้านในระหว่างสมรส หรือรถยนต์ และจะถือเป็น “สินสมรส” มูลค่า 2 ล้านบาท คุณมีสิทธิที่จะขอแบ่ง 1 ล้านบาท ฉะนั้นคุณต้องชำระค่าทุนทรัพย์ 20,000 บาท หากคุณชนะคดี ศาลสามารถสั่งให้อีกฝ่ายชำระเงินค่าทุนทรัพย์ให้คุณได้ หากคุณมีบุตรร่วมกัน คุณจะต้องไปที่สถานพินิจและคุ้มครองเด็กก่อนในการให้ปากคำเพื่อประกอบการพิจารณาต่อศาล การพิจารณานัดแรกนั้น ส่วนใหญ่จะเป็นนัดไกล่เกลี่ย หากทั้งสองฝ่ายไม่มีข้อตกลง ก็จะมีการนัดสืบพยาน หากฝ่ายจำเลยไม่ได้เข้าร่วมการพิจารณา ศาลจะดำเนินการพิจารณาโจทก์ฝ่ายเดียว ในนัดสืบพยานนั้นฝ่ายโจทก์จะต้องแสดงหลักฐานและมีหน้าที่นำสืบ ระยะเวลาที่ใช้ในการดำเนินคดีการหย่าจะอยู่ระหว่าง 3 เดือนถึง 1 ปี ซึ่งไม่รวมถึงชั้นอุทธรณ์และในกรณีพิเศษอื่นๆ และดำเนินการพิจารณาคดีในศาลครอบครัว

การหย่าในต่างประเทศ

พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ.2481 มีมาตราเกี่ยวกับการหย่าดังนี้

มาตรา 26 การหย่าโดยความยินยอมสมบูรณ์ ถ้าหากกฎหมายสัญชาติแห่งสามี และภริยาทั้งสองฝ่ายยอมให้กระทำได้

มาตรา27 ศาลสยามจะไม่พิพากษาให้หย่ากัน เว้นแต่กฎหมายสัญชาติแห่งสามีและภริยาทั้งสองฝ่ายยอมให้หย่าได้ เหตุหย่าให้เป็นไปตามกฎหมายแห่งถิ่นที่ยื่นฟ้องหย่า

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5887/2533

โจทก์คนสัญชาติไทย จำเลยคนสัญชาติอินเดีย จดทะเบียนสมรสกันถูกต้องตามแบบที่กำหนดไว้ตาม พ.ร.บ. การสมรส ค.ศ. 1949ของประเทศอังกฤษ แม้มิได้จดทะเบียนสมรสโดยนายทะเบียนประจำสำนักทะเบียน อำเภอ หรือ กิ่งอำเภอ หรือโดยนายทะเบียนณ ที่ทำการสถานทูต หรือกงสุลไทยก็ตาม เมื่อได้ทำหนังสือหย่ากันด้วยความสมัครใจ ทั้งตามกฎหมายแห่งสัญชาติของโจทก์และจำเลยต่างก็ยินยอมให้คู่สมรสหย่ากันโดยความยินยอมได้ ศาลไทยจึงมีอำนาจพิจารณาพิพากษา การหย่าโดยทำหนังสือหย่ากันเองมีผลสมบูรณ์ใช้บังคับกันได้แต่เฉพาะระหว่างโจทก์กับจำเลยเท่านั้น จะอ้างเป็นเหตุให้เสื่อมสิทธิของบุคคลภายนอกผู้ทำการโดยสุจริตไม่ได้ เว้นแต่จะได้จดทะเบียนหย่าแล้ว ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1515

คู่สมรสซึ่งจดทะเบียนสมรสภายใต้กฎหมายต่างประเทศ สามารถทำการหย่าได้โดยคำพิพากษาศาล หากมีเหตุฟ้องหย่าตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1516 คู่สมรสสามารถไปแสดงเจตนาต่อหน้าเจ้าหน้าที่พร้อมเอกสารเกี่ยวกับทรัพย์สินสมรสและอำนาจปกครองบุตร หากคู่สมรสฝ่ายหนึ่งไม่สามารถไปได้ด้วยตนเองในวันนั้นพร้อมกัน อาจตกลงกับอีกฝ่ายได้ว่าใครจะดำเนินการยื่นเอกสารและหลัง

อันดับแรกคุณต้องรับรองเอกสารจากกระทรวงต่างประเทศพร้อมแปลและรับรองที่สถานทูต หากมีคนโต้แย้งเกี่ยวกับการหย่าต่างประเทศ ศาลจะเข้ามารับรองหรือปฏิเสธการรับรอง

การยอมรับการหย่าไทยในต่างประเทศ

กฎหมายในแต่ละประเทศนั้นแตกต่างกัน คุณต้องตรวจสอบว่าประเทศของคุณยอมรับการหย่าตามกฎหมายไทยหรือไม่

อังกฤษ เรามีเวปไซต์ ซึ่งเขียนเกี่ยวกับการหย่าของบุคคลสัญชาติไทยและอังกฤษ บทความนี้อยู่ในไฟล์ หัวข้อกฎหมายครอบครัวระหว่างบุคคลสัญชาติไทยและอังกฤษว่า

“หากคู่สมรสได้รับการหย่าโดยศาลไทยและอีกฝ่ายมีสัญชาติหรืออาศัยอยู่ในประเทศไทย กฎหมายอังกฤษจะยอมรับ แต่หากคู่สมรสหย่าโดยความยินยอมและจดทะเบียนที่สำนักทะเบียนอำเภอ กฎหมายอังกฤษจะไม่ยอมรับหากฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดอาศัยอยู่ในอังกฤษภายใน 12 เดือนก่อนการหย่า”

ลิ้งค์

• Divorcing in Thailand (Tilleke Gibbins) Bangkok Post, January 2009.