กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง

11 — เหตุคัดค้านผู้พิพากษา

คนบทกฎหมาย

เมื่อคดีถึงศาล ผู้พิพากษาคนหนึ่งคนใดในศาลนั้นอาจถูกคัดค้านได้ ในเหตุใดเหตุหนึ่งดังต่อไปนี้
(๑) ถ้าผู้พิพากษานั้นมีผลประโยชน์ได้เสียเกี่ยวข้องอยู่ในคดีนั้น
(๒) ถ้าเป็นญาติเกี่ยวข้องกับคู่ความฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง คือว่าเป็นบุพการี หรือผู้สืบสันดานไม่ว่าชั้นใด ๆ หรือเป็นพี่น้องหรือลูกพี่ลูกน้องนับได้เพียงภายในสามชั้น หรือเป็นญาติเกี่ยวพันทางแต่งงานนับได้เพียงสองชั้น
(๓) ถ้าเป็นผู้ที่ได้ถูกอ้างเป็นพยานโดยที่ได้รู้ได้เห็นเหตุการณ์ หรือโดยเป็นผู้เชี่ยวชาญมีความรู้เป็นพิเศษเกี่ยวข้องกับคดีนั้น
(๔) ถ้าได้เป็นหรือเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมหรือผู้แทนหรือได้เป็นทนายความของคู่ความฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมาแล้ว
(๕) ถ้าได้เป็นผู้พิพากษานั่งพิจารณาคดีเดียวกันนั้นในศาลอื่นมาแล้ว หรือเป็นอนุญาโตตุลาการมาแล้ว
(๖) ถ้ามีคดีอีกเรื่องหนึ่งอยู่ในระหว่างพิจารณาซึ่งผู้พิพากษานั้นเอง หรือภริยา หรือญาติทางสืบสายโลหิตตรงขึ้นไป หรือตรงลงมาของผู้พิพากษานั้นฝ่ายหนึ่ง พิพาทกับคู่ความฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง หรือภริยา หรือญาติทางสืบสายโลหิตตรงขึ้นไปหรือตรงลงมาของคู่ความฝ่ายนั้นอีกฝ่ายหนึ่ง
(๗) ถ้าผู้พิพากษานั้นเป็นเจ้าหนี้หรือลูกหนี้ หรือเป็นนายจ้างของคู่ความฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

คำแปลภาษาไทย

When a case reaches a court, any one of the judges of that court may be challenged on any one of the following grounds:
(1) if that judge has an interest involved in the case;
(2) if the judge is a relative connected with either party, that is, an ascendant or descendant of whatever degree, or a sibling or cousin counted within three degrees, or a relative by marriage counted within two degrees;
(3) if the judge has been cited as a witness who knew or saw the events, or as an expert having special knowledge relating to the case;
(4) if the judge has been, or has acted as, the statutory representative or the agent, or has been the advocate, of either party;
(5) if the judge has sat in the trial of the same case in another court, or has acted as an arbitrator;
(6) if there is another case under consideration in which the judge himself, or the judge's wife, or a relative of the judge in the direct ascending or descending line, on the one side, is in dispute with either party, or with the wife, or a relative in the direct ascending or descending line of that party, on the other side;
(7) if the judge is a creditor or debtor, or is the employer, of either party.

คำแปลนี้ยังไม่เป็นที่ทราบจากสำนักงาน — กรุณาอ้างอิงตัวบทภาษาไทยเป็นหลัก

หมายเหตุสำนักงาน

มาตรา 11 เป็นบทเปิดของหมวด 2 ว่าด้วยการคัดค้านผู้พิพากษา และกำหนดเหตุคัดค้านไว้เป็นการเฉพาะเพื่อป้องกันความลำเอียงหรือผลประโยชน์ทับซ้อน เหตุเหล่านี้มีลักษณะภววิสัยและชัดเจน ได้แก่ ผลประโยชน์ทางการเงินหรือส่วนตัวตาม (1) และ (7) ความเป็นญาติหรือเกี่ยวพันทางแต่งงานตาม (2) และ (6) การเป็นพยานหรือผู้เชี่ยวชาญตาม (3) การเคยเป็นผู้แทน ตัวแทนหรือทนายความตาม (4) และการเคยพิจารณาคดีเดียวกันหรือเป็นอนุญาโตตุลาการตาม (5) เมื่อเหตุถูกกำหนดไว้เป็นการเฉพาะ คำคัดค้านที่ไม่เข้าเหตุใดเลยย่อมตกไป มาตรา 12 เสริมเหตุอื่นที่ร้ายแรงสำหรับศาลผู้พิพากษาคนเดียว และมาตรา 13 กับ 14 กำหนดวิธียกข้อคัดค้านและการชี้ขาด

ความสำคัญต่อ

หากเชื่อว่าผู้พิพากษาในคดีของท่านมีผลประโยชน์ทับซ้อน ท่านจะคัดค้านสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อชี้เหตุที่ระบุไว้ได้ ความไม่พอใจต่อคำสั่งหรือท่าทีในห้องพิจารณาเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ กำหนดเวลายื่นตามมาตรา 13 เคร่งครัด จึงควรยกข้อคัดค้านแต่เนิ่น ๆ การประเมินว่ามีเหตุจริงหรือไม่ควรปรึกษาทนายความก่อนยื่น เพราะคำคัดค้านที่อ่อนอาจถูกยกโดยไม่ต้องไต่สวนและทำให้คดีล่าช้า

คำตัดสินศาลฎีกาที่ตีความมาตรานี้

  1. คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 817/2568 (2025)

    คำร้องคัดค้านผู้พิพากษาที่ไม่เข้าเหตุใดตามมาตรา 11 ศาลยกได้โดยไม่จำต้องไต่สวนก่อน เพราะเมื่อไม่ปรากฏเหตุที่กฎหมายกำหนดก็ไม่มีสิ่งที่ต้องไต่สวน

    จำเลยยื่นคำร้องคัดค้านผู้พิพากษาและองค์คณะ แต่ศาลเห็นว่าไม่เข้าเหตุคัดค้านตามมาตรา 11 ประกอบประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 15 และพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดียาเสพติด ศาลวินิจฉัยว่าไม่จำเป็นต้องไต่สวนก่อน และการดำเนินกระบวนพิจารณาไม่เป็นการผิดระเบียบ

คำพิพากษาที่คัดเลือกการพิจารณาคดีจากเทคโนโลยีศาลฎีกาคำแปลภาษาอังกฤษโดยสำนักงานเพื่อการศึกษา

เลย

คัดค้านผู้พิพากษาเพียงเพราะไม่พอใจคำสั่งได้หรือไม่?

ไม่ได้ มาตรา 11 กำหนดให้ต้องมีเหตุที่ระบุไว้ เช่น มีผลประโยชน์ในคดี เป็นญาติกับคู่ความ หรือเคยมีบทบาทในคดี ความไม่พอใจคำสั่งเพียงอย่างเดียวไม่ใช่เหตุตามมาตรานี้

ความเป็นญาติกับคู่ความทำให้ผู้พิพากษาถูกคัดค้านได้หรือไม่?

ได้ มาตรา 11 (2) ครอบคลุมบุพการีและผู้สืบสันดานทุกชั้น พี่น้องหรือลูกพี่ลูกน้องภายในสามชั้น และญาติทางแต่งงานภายในสองชั้น ทั้งมาตรา 11 (6) ยังครอบคลุมข้อพิพาทในครอบครัวที่ดำเนินคู่ขนานบางกรณี

หากผู้พิพากษาเคยเป็นทนายหรืออนุญาโตตุลาการในเรื่องนั้นจะเป็นอย่างไร?

เป็นเหตุคัดค้านได้ มาตรา 11 (4) ครอบคลุมผู้พิพากษาที่เคยเป็นผู้แทน ตัวแทนหรือทนายความของคู่ความ และมาตรา 11 (5) ครอบคลุมผู้พิพากษาที่เคยพิจารณาคดีเดียวกันหรือเคยเป็นอนุญาโตตุลาการ

ผู้จัดการฝ่ายบน ThaiLawOnline

เนื้อหานี้จัดทำขึ้นเพื่อประโยชน์ในการศึกษาเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางกฎหมาย โปรดปรึกษาทนายความก่อนที่จะนำไปใช้กับการดำเนินคดีจริง

เลื่อนขึ้น