มาตรา 391: การคืนทรัพย์เมื่อเลิกสัญญา
ตัวบทกฎหมาย
เมื่อคู่สัญญาฝ่ายหนึ่งได้ใช้สิทธิเลิกสัญญาแล้ว คู่สัญญาแต่ละฝ่ายจำต้องให้อีกฝ่ายหนึ่งได้กลับคืนสู่ฐานะดังที่เป็นอยู่เดิม แต่ทั้งนี้จะให้เป็นที่เสื่อมเสียแก่สิทธิของบุคคลภายนอกหาได้ไม่ส่วนเงินอันจะต้องใช้คืนในกรณีดังกล่าวมาในวรรคต้นนั้น ท่านให้บวกดอกเบี้ยเข้าด้วย คิดตั้งแต่เวลาที่ได้รับไว้ส่วนที่เป็นการงานอันได้กระทำให้และเป็นการยอมให้ใช้ทรัพย์นั้น การที่จะชดใช้คืน ท่านให้ทำได้ด้วยใช้เงินตามควรค่าแห่งการนั้น ๆ หรือถ้าในสัญญามีกำหนดว่าให้ใช้เงินตอบแทน ก็ให้ใช้ตามนั้นการใช้สิทธิเลิกสัญญานั้นหากระทบกระทั่งถึงสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายไม่
คัดลอกจากราชกิจจานุเบกษา / สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
คำแปลภาษาอังกฤษ
If one party has exercised his right of rescission, each party is bound to restore the other to his former condition; but the rights of third persons cannot be impaired. To money which is to be repaid in the case of the foregoing paragraph interest is to be paid from the time when it was received. For services rendered and for allowing the use of a thing the restitution shall be made by paying the value, or, if in the contract a counter-payment in money is stipulated for, this shall be paid. The exercise of the right of rescission does not affect a claim for damages.
คำแปลนี้ยังไม่ได้ตรวจสอบโดยสำนักงาน โปรดอ้างอิงตัวบทภาษาไทยเป็นหลัก
หมายเหตุของสำนักงาน
มาตรา 391 เป็นเรื่องของการชำระบัญชีทางการเงินภายหลังเลิกสัญญาโดยชอบ (ไม่ว่าจะตามมาตรา 386 เพราะผิดสัญญา โดยตกลงร่วมกัน หรือโดยผลของกฎหมาย) ข้อปฏิบัติสำคัญสามประการ: (1) เงินที่จ่ายไปต้องคืนพร้อมดอกเบี้ยนับแต่วันได้รับ (2) ทรัพย์ที่คืนต้องอยู่ในสภาพเดิม คิดค่าเสื่อมและคืนดอกผลหรือค่าใช้ประโยชน์ (3) ถ้าคืนของจริงไม่ได้ (ทรัพย์ถูกใช้สิ้นเปลือง ขายให้บุคคลภายนอก หรือเสียหาย) ฝ่ายนั้นต้องชดใช้เป็นมูลค่าเงิน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2345/2565 (สัญญา brand ambassador) และ 3965/2564 (เช่าซื้อ) ยืนยันว่าศาลไม่ปล่อยให้ฝ่ายใดถือผลประโยชน์ของอีกฝ่ายหลังเลิกสัญญา
ข้อพิจารณาเชิงปฏิบัติ
ทนายความ: การเลิกสัญญาตามมาตรา 391 ต่างจากการบอกเลิกสัญญาสำหรับอนาคต เงินที่รับไว้ต้องคืนพร้อมดอกเบี้ยนับแต่วันรับ ไม่ใช่วันเลิกสัญญา ข้อสัญญาที่ตกลงล่วงหน้าให้ไม่ต้องคืนเต็มจำนวนบังคับได้หากไม่เป็นเบี้ยปรับที่สูงเกินควร ประชาชนทั่วไป: เมื่อเลิกสัญญาแล้ว ท่านมีสิทธิได้รับเงินที่จ่ายไปคืนพร้อมดอกเบี้ยนับแต่วันที่จ่าย
ความเป็นมาทางกฎหมาย
บัญญัติมาแต่เดิมในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ยังไม่มีการแก้ไขเพิ่มเติมที่สำคัญ
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ตีความมาตรานี้
-
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3698/2561 (2018)
คู่สัญญาตกลงล่วงหน้าแก้ไขผลการคืนทรัพย์ตามมาตรา 391 ได้ หากไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี
สัญญาจ้างก่อสร้างกำหนดล่วงหน้าว่าเมื่อเลิกสัญญาฝ่ายผู้รับจ้างผิดสัญญา ผู้ว่าจ้างริบค่าจ้างค้างจ่ายและหลักประกัน ศาลรับรองว่าคู่สัญญาตกลงล่วงหน้าแก้ไขผลตามมาตรา 391 ได้และข้อตกลงไม่เป็นโมฆะ
-
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3374/2559 (2016)
เมื่อคำโฆษณาเท็จของผู้พัฒนาเป็นเหตุให้ทำสัญญาเช่าและไม่จัดให้มีสิ่งที่โฆษณา ผู้เช่าบอกเลิกสัญญาและเรียกคืนเงินพร้อมดอกเบี้ยตามมาตรา 391 ได้
ผู้พัฒนาโครงการโฆษณาสิ่งอำนวยความสะดวกที่ไม่เคยจัดให้มี ผู้เช่าบอกเลิกสัญญาได้ เมื่อเลิกสัญญาแล้ว ผู้พัฒนาต้องคืนเงินค่าเช่าล่วงหน้าและเงินประกันพร้อมดอกเบี้ยตามมาตรา 391
-
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4646/2558 (2015)
ข้อสัญญาที่จำกัดการคืนทรัพย์เมื่อเลิกสัญญาเฉพาะค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริงและสมควรมีผลสมบูรณ์ตามมาตรา 391 ไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อย
สัญญาเช่าซื้อกำหนดว่าหากรถยนต์สูญหายหรือเสียหายจนซ่อมไม่ได้โดยไม่ใช่ความผิดผู้เช่า สัญญาสิ้นสุดและผู้เช่ารับผิดเฉพาะค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริง ศาลรับรองว่าตกลงล่วงหน้าไม่ต้องกลับสู่ฐานะเดิมเต็มที่ได้ ไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อย
คำพิพากษาที่คัดสรรและตรวจสอบเลขคดีจากฐานข้อมูลศาลฎีกา คำแปลภาษาอังกฤษโดยสำนักงานเพื่อการศึกษา
มีคำพิพากษาศาลฎีกาอ้างถึงมาตรานี้ 333 คดี (พ.ศ. 2508 ถึง 2568)
ตัวอย่างคำพิพากษาที่อ้างถึง
- คำพิพากษาฎีกาที่ 2276/2568 (2025)
- คำพิพากษาฎีกาที่ 2658-2663/2568 (2025)
- คำพิพากษาฎีกาที่ 5055/2567 (2024)
- คำพิพากษาฎีกาที่ 2019/2567 (2024)
- คำพิพากษาฎีกาที่ 315/2567 (2024)
- คำพิพากษาฎีกาที่ 146/2567 (2024)
- คำพิพากษาฎีกาที่ 129/2567 (2024)
- คำพิพากษาฎีกาที่ 3837/2567 (2024)
รายการนี้คัดเลือกโดยระบบ โดยให้น้ำหนักกับคำพิพากษาที่ยกมาตรานี้ขึ้นวินิจฉัย มากกว่าคำพิพากษาที่เพียงอ้างถึงตอนพิพากษาลงโทษ ยังไม่ผ่านการตรวจทานโดยสำนักงาน
มักถูกอ้างถึงพร้อมกับ
- มาตรา 387 41
- ป.วิ.แพ่ง มาตรา 142 35
- มาตรา 224 29
- มาตรา 7 23
- มาตรา 383 23
- ป.วิ.แพ่ง มาตรา 249 20
มาตราที่ปรากฏร่วมกับมาตรานี้บ่อยที่สุดในคำพิพากษาเดียวกัน ตัวเลขคือจำนวนคดี
นับจากฐานข้อมูลคำพิพากษาศาลฎีกาของสำนักงาน จำนวน 83,652 คดี (พ.ศ. 2464 ถึง 2569) จำนวนคดีนับครบถ้วน ส่วนช่วงปีที่แสดงได้ตัดปีที่มีคดีน้อยผิดปกติออก เพื่อให้สะท้อนช่วงเวลาที่มีการอ้างถึงจริง ตัวเลขนี้คำนวณโดยสำนักงานเอง ไม่ใช่สถิติทางการของศาล วิธีการนับและตรวจสอบ
คำถามที่พบบ่อย
เมื่อเลิกสัญญา ดอกเบี้ยเงินที่ต้องคืนนับแต่วันใด?
ตามมาตรา 391 ดอกเบี้ยของเงินที่ต้องคืนเมื่อเลิกสัญญานับแต่วันที่รับเงินนั้นไว้ ไม่ใช่วันที่เลิกสัญญา ทำให้เจ้าหนี้ได้รับชดเชยสำหรับทั้งระยะเวลาที่ถูกถือเงินไว้
วิธีอ้างอิงมาตรานี้
-
อ้างอิงแบบทั่วไป
Civil and Commercial Code, s. 391 (Thailand) -
อ้างอิงแบบวิชาการ
Civil and Commercial Code (Thailand), s. 391. ThaiLawOnline, https://www.thailawonline.com/th/thai-civil-code/section-391/ (accessed 8 สิงหาคม 2026). -
อ้างอิงแบบไทย
ป.พ.พ. มาตรา 391 -
ลิงก์ถาวร
https://www.thailawonline.com/th/thai-civil-code/section-391/ -
โค้ดสำหรับฝังในเว็บอื่น
<blockquote cite="https://www.thailawonline.com/th/thai-civil-code/section-391/"><p>เมื่อคู่สัญญาฝ่ายหนึ่งได้ใช้สิทธิเลิกสัญญาแล้ว คู่สัญญาแต่ละฝ่ายจำต้องให้อีกฝ่ายหนึ่งได้กลับคืนสู่ฐานะดังที่เป็นอยู่เดิม แต่ทั้งนี้จะให้เป็นที่เสื่อมเสียแก่สิทธิของบุคคลภายนอกหาได้ไม่ส่วนเงินอันจะต้องใช้คืนในกรณีดังกล่าวมาในวรรคต้นนั้น ท่านให้บวกดอกเบี้ยเข้าด้วย คิดตั้งแต่เวลาที่ได้รับไว้ส่วนที่เป็นการงานอันได้กระทำให้และเป็นการยอมให้ใช้ทรัพย์นั้น การที่จะชดใช้คืน ท่านให้ทำได้ด้วยใช้เงินตามควรค่าแห่งการนั้น ๆ หรือถ้าในสัญญามีกำหนดว่าให้ใช้เงินตอบแทน ก็ให้ใช้ตามนั้นการใช้สิทธิเลิกสัญญานั้นหากระทบกระทั่งถึงสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายไม่</p><footer>Civil and Commercial Code, s. 391 (Thailand) — <a href="https://www.thailawonline.com/th/thai-civil-code/section-391/">ThaiLawOnline</a></footer></blockquote>
ตัวบทภาษาไทยเป็นฉบับที่ใช้บังคับ คำแปลภาษาอังกฤษเป็นคำแปลอย่างไม่เป็นทางการโดย ThaiLawOnline เผยแพร่ให้นำไปใช้ต่อได้โดยอ้างที่มา