รีวิวโดย วิชุฑา อัตตะมัธคอน, LL.M., ใบอนุญาตประกอบวิชาชีพทนายความ 3149/2556 จาก ThaiLawOnline ซึ่งเป็นบริษัทกฎหมายในประเทศไทยที่ให้บริการด้านกฎหมายแก่ชาวต่างชาติมาตั้งแต่ปี 2006.
ปรับปรุงล่าสุดเมื่อ
ความไร้ความสามารถ (คนไร้ความสามารถ for an คนไร้ความสามารถ, คนเสมือนไร้ความสามารถ for a คนเสมือนไร้ความสามารถ, หรือแปลว่า ภาวะไร้ความสามารถ และ ภาวะเสมือนไร้ความสามารถ) เป็นสถานะทางกฎหมายของบุคคลผู้ใหญ่ซึ่งศาลได้พิจารณาว่าไม่สามารถจัดการเรื่องส่วนตัวของตนได้ทั้งในบางส่วนหรือทั้งหมด มาตรา 28 ถึง 36 ของ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ กำหนดไว้สองระดับ ได้แก่ ภาวะไร้ความสามารถโดยสมบูรณ์ ซึ่งทำให้บุคคลนั้นอยู่ในความอนุบาลของผู้อนุบาล และภาวะเสมือนไร้ความสามารถ ซึ่งทำให้บุคคลนั้นอยู่ในความพิทักษ์ของผู้พิทักษ์ ซึ่งต้องให้ความยินยอมก่อนทำนิติกรรมที่สำคัญ สถานะดังกล่าวเกิดขึ้นนับแต่ศาลมีคำสั่งเท่านั้น มิใช่เกิดจากภาวะทางการแพทย์โดยตัวเอง.
สารบัญ
สองระดับที่ประมวลกฎหมายให้การรับรอง
ภาวะไร้ความสามารถ (มาตรา 28). บุคคลวิกลจริตอาจถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถได้ เมื่อมีคำร้องขอของคู่สมรส ผู้บุพการี ผู้สืบสันดาน ผู้ปกครองหรือผู้พิทักษ์ที่มีอยู่เดิม ผู้ซึ่งดูแลบุคคลนั้นอยู่ หรือ พนักงานอัยการ. บุคคลนั้นจะอยู่ในความอนุบาล คู่สมรสย่อมเป็น ผู้ปกครอง (หรือผู้พิทักษ์) โดยผลของกฎหมาย แต่เมื่อผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการร้องขอ ศาลอาจแต่งตั้งบุคคลอื่นได้หากมีเหตุสำคัญ (มาตรา 1463) และคำสั่งนั้นจะประกาศในราชกิจจานุเบกษา ตามมาตรา 29 นิติกรรมใดๆ ที่คนไร้ความสามารถได้กระทำลงย่อมเป็นโมฆียะ มาตรา 30 ครอบคลุมช่วงเวลาก่อนมีคำสั่งใดๆ กล่าวคือ นิติกรรมที่บุคคลวิกลจริตซึ่งศาลยังไม่ได้สั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถได้กระทำลง จะเป็นโมฆียะก็ต่อเมื่อได้กระทำในขณะที่บุคคลนั้นจริตวิกลอยู่ และคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งได้รู้ถึงการนั้นด้วย.
ภาวะเสมือนไร้ความสามารถ (มาตรา 32). กรณีนี้หมายถึงบุคคลที่เนื่องจากความพิการทางร่างกายหรือจิตใจ ความโลภที่ทำมาเป็นนิสัย การเสพติดหรือสาเหตุอื่นที่คล้ายคลึงกัน ไม่สามารถจัดการเรื่องส่วนตัวของตนเองได้ หรือจัดการได้ในลักษณะที่อาจก่อให้เกิดความเสียหายต่อทรัพย์สินของตนเองหรือของครอบครัว และศาลอาจประกาศให้บุคคลดังกล่าวเป็นบุคคลที่มีความพิการอย่างสมบูรณ์ และมอบหมายให้บุคคลนั้นเข้าสู่การคุมประพฤติได้ โดยบุคคลดังกล่าวยังคงความสามารถในการดำเนินชีวิตประจำวันได้ แต่มาตรา 34 ยกย่องถึงสิบเอ็ดประเภทของการกระทำที่ต้องได้รับความยินยอมล่วงหน้าจากผู้คุมประพฤติ เช่น การลงทุนในทรัพย์สิน การกู้ยืมหรือให้ยืมเงิน การให้หลักประกัน การเช่าระยะยาว การมอบของที่ไม่เหมาะสม การปฏิเสธการช่วยเหลือ การยกทรัพย์สินให้ หรือการรับการให้โดยมีเงื่อนไข การได้มาหรือจำหน่ายไปซึ่งสิทธิในที่ดินหรือในสังหาริมทรัพย์ที่มีค่า งานก่อสร้างอาคารครั้งใหญ่ การฟ้องคดีต่อศาล และการประนีประนอมยอมความ ศาลอาจกำหนดการอื่นเพิ่มเติมได้ และในกรณีที่บุคคลนั้นไม่สามารถทำการได้เพราะกายหรือจิตบกพร่อง ศาลอาจสั่งให้ผู้พิทักษ์เป็นผู้ทำการแทนได้ การกระทำใดที่ทำไปโดยไม่ได้รับความยินยอมตามที่กำหนดย่อมเป็นโมฆียะ การสละมรดก หรือการรับมรดกที่มีค่าภาระติดพันหรือเงื่อนไข อยู่ภายใต้บทบัญญัติแยกต่างหาก: ต้องได้รับความยินยอมของผู้พิทักษ์และได้รับอนุญาตจากศาล (มาตรา 1611).
กรณีที่ชาวต่างชาติต้องเผชิญกับกฎเหล่านี้ในทางปฏิบัติ
กรณีที่พบได้บ่อยคือชาวต่างชาติสูงอายุที่พำนักในประเทศไทยซึ่งมีภาวะสมองเสื่อมหรือหลังจากเป็นโรคหลอดเลือดสมอง คู่สมรสหรือบุตรชาวไทยที่ต้องการอำนาจจัดการบัญชีธนาคาร ห้องชุด หรือการตัดสินใจทางการแพทย์ และธนาคารที่ปฏิเสธจะดำเนินการตามลายมือชื่อที่ตนสงสัย หนังสือมอบอำนาจ ก็ไม่ได้แก้ปัญหานี้ เพราะตามมาตรา 826 สัญญาตัวแทนย่อมระงับเมื่อตัวการกลายเป็นคนไร้ความสามารถ เว้นแต่สัญญาตัวแทนหรือสภาพแห่งกิจการจะกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น คำร้องต้องยื่นต่อศาลเยาวชนและครอบครัวที่บุคคลนั้นอาศัยอยู่ในเขตอำนาจ พร้อมหลักฐานทางการแพทย์ (ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4513/2542 ศาลเยาวชนและครอบครัวกลางไม่รับคำร้องเพราะผู้ร้องอาศัยอยู่นอกเขตอำนาจของศาล และศาลฎีกาพิพากษากลับ โดยวินิจฉัยว่ามูลคดีเกิดขึ้น ณ ที่ที่คนวิกลจริตอาศัยอยู่) ซึ่งโดยปกติคือรายงานของจิตแพทย์จากโรงพยาบาลของรัฐ และศาลจะไต่สวนสมาชิกในครอบครัว และหากเป็นไปได้ก็จะพบตัวบุคคลนั้นด้วย.
เอกสารที่ทำขึ้นในขณะที่ยังมีความสามารถยังคงเป็นทางเลือกที่ดีกว่า พินัยกรรม ที่ทำขึ้นก่อนศาลมีคำสั่งยังคงใช้ได้ แต่มาตรา 1704 บัญญัติให้พินัยกรรมที่บุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถแล้วได้ทำขึ้นเป็นโมฆะ หนังสือแสดงเจตนาล่วงหน้า ตามมาตรา 12 แห่งพระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 บุคคลผู้มีความสามารถสามารถปฏิเสธการรักษาเพื่อยืดอายุชีวิตไว้ล่วงหน้าได้ โดยต้องลงลายมือชื่อในขณะที่ผู้ทำหนังสือยังมีความสามารถทางจิตใจอยู่.
ไร้ความสามารถ เสมือนไร้ความสามารถ และผู้เยาว์ เปรียบเทียบกัน
ผู้เยาว์อายุต่ำกว่า 20 ปีก็เป็นบุคคลที่มีความสามารถจำกัดเช่นกัน แต่เป็นไปตามอายุ ไม่ใช่ตามคำสั่งศาล: การกระทำใดๆ ต้องได้รับความยินยอมจากผู้ใช้อำนาจปกครอง โดยมีข้อยกเว้นสำหรับการกระทำที่เป็นประโยชน์แก่ผู้เยาว์แต่ฝ่ายเดียว และสำหรับสิ่งจำเป็นในการดำรงชีวิตประจำวัน ส่วนภาวะไร้ความสามารถและภาวะเสมือนไร้ความสามารถต้องได้รับการสั่งโดยศาล และสิ้นสุดลงเมื่อศาลเพิกถอนคำสั่งดังกล่าวเพราะเหตุนั้นได้สิ้นไปแล้วเท่านั้น.
| สถานะ | ส่วน | ใครเป็นตัวแทนของบุคคลนั้น | ผลกระทบต่อธุรกรรม |
|---|---|---|---|
| ผู้เยาว์ | มาตรา 19 ถึง 21 | ผู้มีอำนาจปกครองหรือผู้ปกครอง | การกระทำที่ไม่ได้รับความยินยอมเป็นโมฆียะ โดยมีข้อยกเว้น |
| เสมือนไร้ความสามารถ | มาตรา 32 ถึง 36 | ผู้พิทักษ์ (phu phithak) | นิติกรรมที่ระบุไว้ต้องได้รับความยินยอมจากผู้พิทักษ์ มิฉะนั้นเป็นโมฆียะ |
| ไร้ความสามารถ | มาตรา 28 ถึง 31 | ผู้อนุบาล (phu anuban) | นิติกรรมทั้งหมดเป็นโมฆียะ; ผู้อนุบาลเป็นผู้ทำการแทน |
มีการตรวจสอบล่าสุดเมื่อวันที่ 27 กันยายน 2026. มาตรา 28 ถึง 36, 826, 1463, 1611 และ 1704 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และมาตรา 12 แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 ได้อ่านจากตัวบทภาษาไทย และได้อ่านคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4513/2542 จนถึงคำวินิจฉัยชี้ขาด ส่วนบทบัญญัติเรื่องผู้เยาว์ในมาตรา 19 ถึง 21 และหนังสือแสดงเจตนาล่วงหน้าตามมาตรา 12 แห่งพระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติไม่ได้อ่านทบทวนในการตรวจสอบครั้งนี้.
คำถามที่พบบ่อย
ชาวต่างชาติสามารถถูกศาลไทยสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถได้หรือไม่
ได้ หากชาวต่างชาติมีภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่ในประเทศไทย ตามมาตรา 12 แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 เหตุที่จะสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถเป็นไปตามกฎหมายสัญชาติของบุคคลนั้น แต่ศาลไทยจะสั่งโดยอาศัยเหตุที่กฎหมายไทยไม่รับรองไม่ได้ และผลของคำสั่งเป็นไปตามกฎหมายไทย ศาลต้องมีหลักฐานทางการแพทย์ คู่สมรสเป็นผู้อนุบาล (หรือผู้พิทักษ์) โดยผลของกฎหมาย แต่เมื่อผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการร้องขอ ศาลอาจแต่งตั้งบุคคลอื่นได้หากมีเหตุสำคัญ (มาตรา 1463) จากนั้นผู้อนุบาลจะจัดการกิจการของบุคคลนั้นตามหลักเกณฑ์ว่าด้วยผู้ปกครองในบรรพ 5 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์.
ในประเทศไทย ความแตกต่างระหว่างคนไร้ความสามารถและคนเสมือนไร้ความสามารถมีดังนี้: 1. **คนไร้ความสามารถ (Incompetent Person):** คือบุคคลที่มีจิตบกพร่อง โรคจิต หรือวิกลจริต จนไม่สามารถช่วยเหลือตัวเองได้และต้องอยู่ในความดูแลอย่างใกล้ชิด บุคคลประเภทนี้ **"ต้องถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ"** และต้องจัดให้มี **"ผู้อนุบาล"** เป็นผู้แทนโดยชอบธรรมในการทำนิติกรรมต่างๆ แทนทั้งหมด นิติกรรมที่ทำด้วยตนเองจะตกเป็นโมฆียะ 2. **คนเสมือนไร้ความสามารถ (Quasi-incompetent Person):** คือบุคคลที่มีกายพิการ จิตฟั่นเฟือนไม่สมประกอบ สุราเรื้อรัง หรือประพฤติสุรุ่ยสุร่ายเสเพลเป็นอาจิณ จนไม่สามารถจัดการกิจการงานของตนเองได้ หรืออาจจะจัดกิจการไปในทางเสื่อมเสียทรัพย์สิน บุคคลประเภทนี้ **"ต้องถูกศาลสั่งให้เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ"** เช่นกัน แต่จะมี **"ผู้พิทักษ์"** ทำหน้าที่ให้ "ความยินยอม" ในการทำนิติกรรมสำคัญๆ ที่กฎหมายกำหนด (เช่น การซื้อขายทรัพย์สิน การกู้ยืมเงิน) หากทำโดยไม่มีความยินยอมจากผู้พิทักษ์ นิติกรรมนั้นจะตกเป็นโมฆียะ **สรุปความต่างหลัก:** * **คนไร้ความสามารถ** ทำนิติกรรมเองไม่ได้เลย ต้องให้ **ผู้อนุบาล** ทำแทนทั้งหมด * **คนเสมือนไร้ความสามารถ** ยังพอทำนิติกรรมเองได้บ้าง แต่ต้องได้รับ **ความยินยอมจากผู้พิทักษ์** ก่อนในเรื่องสำคัญๆ
คนไร้ความสามารถตามมาตรา 28 เป็นบุคคลวิกลจริตและสูญเสียความสามารถโดยสิ้นเชิง ผู้อนุบาลเป็นผู้ทำการแทน และการกระทำใดที่บุคคลนั้นทำเองเป็นโมฆียะ คนเสมือนไร้ความสามารถตามมาตรา 32 มีความบกพร่องน้อยกว่าและยังคงมีความสามารถทำการทั่วไปได้ แต่ต้องได้รับความยินยอมจากผู้พิทักษ์สำหรับนิติกรรมสำคัญที่ระบุไว้ในมาตรา 34.
อำนาจหน้าที่ตามหนังสือมอบอำนาจยังคงมีผลใช้ได้อยู่หรือไม่ หากผู้มอบอำนาจกลายเป็นบุคคลไร้ความสามารถ
โดยหลักแล้วไม่ได้ ตามมาตรา 826 สัญญาตัวแทนย่อมระงับเมื่อตัวการกลายเป็นคนไร้ความสามารถ เว้นแต่สัญญาตัวแทนหรือสภาพแห่งกิจการจะกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น และธนาคารไทยและสำนักงานที่ดินจะไม่ดำเนินการตามหนังสือมอบอำนาจเมื่อทราบถึงการไร้ความสามารถนั้น ครอบครัวจึงต้องขอคำสั่งศาลแต่งตั้งผู้อนุบาลหรือผู้พิทักษ์เพื่อจัดการกิจการของบุคคลนั้น.
ดูเพิ่มเติม: ผู้ปกครอง, นิติกรรมที่เป็นโมฆะและโมฆียะ, ศาลเยาวชนและครอบครัว, โรคระยะสุดท้าย, และคู่มือฉบับเต็มของ หนังสือแสดงเจตนาล่วงหน้าในประเทศไทย และ การทำพินัยกรรมในประเทศไทย.
ข่าวสารกฎหมายไทย ฟรีทางอีเมล
อัปเดตข่าวสารเป็นภาษาอังกฤษที่เข้าใจง่ายเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของกฎหมายไทยที่ส่งผลกระทบต่อชาวต่างชาติ: อสังหาริมทรัพย์, วีซ่า, การสมรส, ธุรกิจ และพินัยกรรม จดหมายข่าวสั้นเพียงฉบับเดียวต่อเดือน จากสำนักงานกฎหมายที่ดำเนินงานมาตั้งแต่ปี 2549 ไม่มีการส่งสแปม ยกเลิกรับได้ทุกเมื่อ.